20 maart 2020

Sluipenderwijs heeft het coronavirus ons deel van de wereld in zijn greep genomen. Het duurde even voordat we ons realiseerden wat er gaande was. Als ik dit schrijf is het precies tien dagen geleden dat de premier nieuwe maatregelen tegen corona afkondigde: we schudden elkaar geen handen meer. Die tien dagen lijken wel tien weken.

Afgelopen maandag ontstond er op onze scholen een nieuwe realiteit. Door een besluit van de minister, gesteund door het hele onderwijsveld, gingen de scholen dicht. Dit, nadat in spoedoverleg op vrijdagavond, nog was besloten de scholen ruimte te geven voor eigen afwegingen en andere vormen van onderwijs. Ik was die maandagochtend op het Oosterlicht College in Nieuwegein. Ik wilde in de praktijk zien voor welke vragen een school zou komen te staan in deze uitzonderlijke situatie. School- en teamleiders druppelden binnen. ICT, facilitair, en andere bedrijfsonderdelen voegen zich bij het gezelschap in een groot lokaal. Wouter Abrahamse, de rector, was uitstekend voorbereid. En dat gold ook voor de anderen. In het weekend blijkt er veel onderling overleg te zijn geweest. De school heeft nauwelijks ervaring met onderwijs op afstand. Hoe doen we dat, in roosters of niet? Wie kan wie helpen? Wat zijn de adviezen van de mensen van ICT? En wat doen we met de kwetsbare leerlingen? Wanneer komt de toegezegde duidelijkheid over de schoolexamens? Vragen en dilemma’s die nopen tot lastige keuzes, in een situatie die compleet nieuw is. Draaiboeken zijn er niet voor een crisis als deze. Wat er wel is, is het denken in kansen. Dit is een gezelschap dat er echt wat van wil maken. Geen ja, maar... Het is: ja, en... Het besef dat we alleen samen deze crisis te lijf kunnen lijkt vanzelfsprekend. Wouter loodst het gezelschap soepel door deze eerste moeilijke uren. Twee dagen voorbereiding en dan moet het onderwijs op afstand los gaan. Dan, beloof ik, zal er ook duidelijkheid zijn over de schoolexamens.

Die maandagavond ben ik net op tijd thuis om samen met 7,6 miljoen mensen naar de toespraak van de  premier te kijken. Het is een indrukwekkend, maar ook heftig verhaal. Die avond hebben we nog een telefonische vergadering met ons bestuur. We spreken over het effect van deze speech op het sentiment van onderwijspersoneel en ouders. Uit een peiling die we in het weekend hebben gehouden onder onze adviesraad van bestuurders en die van schoolleiders bleek dat velen voorstander waren van het sluiten van scholen, met een uitzondering voor leerlingen van ouders met een vitaal beroep en examenleerlingen die nog pta-toetsen moesten maken. Mits...RIVM-proof.
 

We kunnen ons op zo’n moment geen verdeeldheid permitteren

Tijdens een overleg met beide onderwijsministers op zondagavond heb ik gepleit voor duidelijkheid in één keer over deze twee uitzonderingen. Helaas wilde het kabinet daar niet aan. Het compromis was dat minister Slob op de persconferentie zou zeggen dat er zo spoedig mogelijk duidelijkheid zou komen voor de examenleerlingen. Met LAKS en bonden zijn we hiermee akkoord gegaan. Een dilemma was het wel. Je communiceert veel liever één keer een duidelijke boodschap, dan dat het in tweeën gaat. Zeker omdat het ook over de gezondheid van leerlingen en onderwijspersoneel gaat. Maar zoals op het Oosterlicht discussies kort worden gevoerd en snel besluiten worden genomen, zo gaat dat ook aan de tafels waar ik vaak zit. In een crisis is het cruciaal veel en intensief contact te hebben. Met leden, bestuur, andere partners in de sector en met de minister. We kunnen ons op zo’n moment geen verdeeldheid permitteren. Daarmee zijn onze leden, de leerlingen en hun ouders niet gediend. Crisis verbindt, dat zien we ook in de relatie met de AOb. Er is intensief contact, zorgen en dilemma’s worden gedeeld vanuit een gezamenlijk gevoel van verantwoordelijkheid. Dan dus maar dinsdag communiceren over ruimte voor scholen en hun examenleerlingen.
 

Dan is het even foeteren en snel in actie komen

We hebben op dinsdag vier telefonische vergaderingen met Arie Slob en zijn voorbereid op strakke regie. Eerst de brief, dan de communicatie. Ik baal als een stekker als dit op het laatste moment toch mis gaat. Op het afgesproken moment, 15.00 uur, is er wel een bericht op de NOS-website, maar geen brief. En ook geen richtlijnen van het RIVM. Een verloren slag in een crisis die niet verloren mag worden. Dan is het even foeteren en vervolgens het hoofd koel houden en heel snel in actie komen. Met OCW contact zoeken om de boodschap van de minister parallel te laten lopen met de brief. De brief openbaar maken. Achter de richtlijnen van het RIVM aan jagen. De eerste leden beginnen te bellen – zij die binnen een minuut bellen zijn meestal niet de meest genuanceerden. Gelukkig ook snel reacties van leden die de geboden ruimte om de laatste schoolexamen RIVM-proof op school of thuis af te nemen waarderen. Het is bellen, bellen en nog eens bellen. Maar het helpt. Vaak tot tevredenheid, soms niet.
 

In een crisis kan je elkaar beter maken.

Terug naar de praktijk. Woensdag ben ik op het Regius College in Schagen. Ik spreek bestuurder Anne Hoekstra en Tineke en Frank, die deel uitmaken van de schoolleiding, in een grote ruimte op eerbiedige afstand van elkaar. Ook daar zijn er vragen, dilemma’s en oplossingen. Ik vraag of er leraren zijn die op school onderwijs op afstand geven. Dat is het geval. Een docent zegt mij: ‘Paul, wat hier de afgelopen twee dagen is gebeurd, zou zonder crisis vijf jaar duren.’ Dan beland ik in een groot lokaal waar Kim en haar collega Anja een gecombineerde les aardrijkskunde/geschiedenis geven aan ongeveer vijftig leerlingen. Het plezier en enthousiasme zijn werkelijk aanstekelijk. Ik denk dat ze geen moment aan het coronavirus hebben gedacht. In het natuurkundelokaal leggen twee jonge leraren mij in een razendsnel en gloedvol betoog uit wat ze allemaal hebben opgezet in twee dagen en hoe goed het werkt. Ik doe mijn best het te begrijpen. En hoe slim ze ook zijn, ze luisteren ook naar tips van leerlingen. In een crisis kan je elkaar beter maken.

Emoties strijden om voorrang

Ik rij weg uit Schagen in de spits die, voor de afwisseling, niet op een file uitloopt. Ik belandde daar eerder die ochtend om in heel kleine kring de crematieplechtigheid bij te wonen van de moeder van mijn schoonzoon. Een relatief kort ziekbed, veel pijn, begin zeventig. Kortom, verdriet. Op de terugweg strijden emoties om voorrang. De tranen van mijn dochter en schoonzoon raken me. De crisis en zijn onzekerheid over aantallen patiënten en slachtoffers raken me. De energie en het optimisme van Kim en haar collega’s met hun lessen op afstand raken me. Corona raakt iedereen. Direct of indirect. Met alle emoties die daarbij horen. Verdriet, onzekerheid, spanning en stress. Maar crises bieden ook kansen, ook deze onwerkelijke crisis. Ik zie op scholen optimisme, energie, lef en enthousiasme. Al die wisselende sentimenten en emoties zullen nog wel even naast elkaar blijven bestaan. En omdat het een crisis is die ons allemaal raakt, hebben we elkaar ook allemaal nodig om hier doorheen te komen. Op school en daarbuiten.

Paul Rosenmöller
voorzitter VO-raad