Klein maar krachtig: de examencommissie op de Capellenborg
Op een kleinere school zijn er minder mensen die overkoepelende taken op zich kunnen nemen. Wat betekent dat voor de borging van de schoolexamenkwaliteit? Het voorbeeld van de Capellenborg laat zien dat ook een kleine examencommissie een krachtige motor kan zijn voor de ontwikkeling van een waardevol schoolexamen.
In de gemeente Wijhe, aan de IJssel tussen Deventer en Zwolle, staat de Capellenborg: een openbare middelbare school met 378 leerlingen, die alle schoolsoorten aanbiedt. Het voordeel van een kleine school is dat de communicatielijnen kort zijn, zegt Roel Vinke, voorzitter van de examencommissie: “Collega’s die iemand van de examencommissie zoeken, hebben ons zó gevonden.” De keerzijde is dat er bij veel vakken maar één examendocent is, waardoor het maken en afnemen van schoolexamens eenzaam werk kan zijn. Ook de examencommissie zelf is met drie leden beperkt van omvang. Toch zijn er in drie jaar tijd grote stappen gezet.
Werk vanuit visie
In 2022 was er voor de Capellenborg op het gebied van de schoolexamens werk aan de winkel. De verplichte examencommissie ontbrak nog en bij een inspectiebezoek kreeg de school een herstelopdracht voor technische onvolkomenheden zoals fouten in PTA’s. Er werd meteen een examencommissie benoemd die met de uitvoering van de herstelopdracht werd belast. Vanaf het begin waren de leden van de commissie het er echter over eens dat ze meer wilden doen dan ‘het aanleggen van noodverbanden’, zegt Vincent van Elburg, secretaris van de examencommissie. “Wij willen vanuit visie werken aan een waardevol schoolexamen. Gelukkig krijgen we daar van de directie alle ruimte voor.”
"Wij willen vanuit visie werken aan een waardevol schoolexamen. Gelukkig krijgen we daar van de directie alle ruimte voor.”
Begin bij de oorzaken
De kersverse examencommissie zag het inspectierapport als een mooie kans om een examenpraktijk die in vele jaren was gegroeid, eens goed tegen het licht te houden. Om een voorbeeld te geven: het was bij de Capellenborg regel geworden dat leerlingen die zich ziekmeldden bij een schoolexamentoets, daarmee hun recht op herkansing verspeelden. “Veel leerlingen meldden zich namelijk in een toetsweek een dagje ziek om hun werkdruk te spreiden, met extra werk voor docenten tot gevolg”, zegt Roel. “Maar hoe verklaarbaar onze maatregel ook was: het mag niet. Ook een leerling die zich heeft ziekgemeld, heeft recht op een herkansing.” Moesten docenten zich dan maar met het extra werk verzoenen? Of slimmere regels bedenken? Door een opmerking van de inspectie ging de examencommissie anders kijken, zegt Roel. “De inspecteur zei: misschien moet je eens kijken waaróm al die leerlingen zich ziekmelden. Is de toetsdruk misschien te hoog?”
Kies voor conceptuele thema’s
Die meer conceptuele manier van kijken is sindsdien leidend in de aanpak van de examencommissie. In plaats van technische vragen (die tot technische oplossingen leiden) zet de commissie conceptuele thema’s op de agenda, zoals het afsluitende karakter van schoolexamentoetsen. Daarmee wordt bedoeld dat een schoolexamentoets een toets op eindniveau is en over een substantiële hoeveelheid leerstof gaat, wat resulteert in een beperkt aantal schoolexamentoetsen per vak. “Als je zo’n concept op de agenda zet, worden docenten zich bewust van het onderliggende doel van toetsing. Ze gaan zich afvragen wat zo’n concept in hun situatie betekent”, zegt Vincent. “In onze PTA’s zat bijvoorbeeld veel herhaling. Onderdelen werden keer op keer getoetst, omdat we dat nu eenmaal altijd zo deden.” Zoals de inspecteur al vermoedde, was de toetsdruk hoog: een havoleerling maakte in 2024 bijvoorbeeld nog 120 schoolexamentoetsen in de bovenbouw.
Zoek de balans tussen kaders en ruimte
Inmiddels is het aantal schoolexamentoetsen in zowel de havo als de andere afdelingen met een kwart tot een derde teruggebracht. “Bij het werken aan een waardevol schoolexamen is het zoeken naar balans: welke kaders geef je mee en op welke punten laat je docenten vrij?”, licht Vincent toe. “Minder toetsmomenten vinden wij als examencommissie zo belangrijk dat we op dit punt kaders hebben gesteld, zoals een grens aan het aantal periodes waarin examenonderdelen kunnen worden afgenomen. Ook op het afsluitende karakter van schoolexamentoetsen controleren we vrij intensief: als we in een PTA op een onverwachte plek een dubbele eindterm-code zien, gaan we met de betreffende sectie in gesprek.”
Houd het haalbaar
Met maar drie leden en anderhalf uur vaste overlegtijd per week moet de examencommissie op de Capellenborg woekeren met de tijd. Zeker omdat Roel Vinke naast voorzitter van de examencommissie ook plaatsvervangend examensecretaris is, en Lisan van Eunen, het derde lid van de commissie, tevens examensecretaris. Met het oog op de onafhankelijkheid van de examencommissie zou het mooier zijn als het examensecretariaat bij andere mensen zou liggen, zeggen ze, maar dat is in zo’n kleine school niet haalbaar. Roel: “Dan zouden we na elk examencommissieoverleg ook nog met de examensecretaris moeten gaan zitten om alles door te nemen. Dat lukt gewoon niet. Wel hebben we ervoor gezorgd dat we door met onze huidige samenstelling alle leergebieden en leerwegen ‘afdekken’.”
"Op een kleine school is een goede taakverdeling tussen directie, examencommissie en secties extra van belang."
Leg de taken waar ze horen
Op een kleine school is een goede taakverdeling tussen directie, examencommissie en secties extra van belang, zegt de examencommissie. Op de Capellenborg brengt de examencommissie duidelijke adviezen uit aan de directeur en vraagt (en ontvangt) daar steun voor. Omdat de commissie klein is, richt zij zich voornamelijk op visieontwikkeling en grote lijnen en vertrouwt veel op de kunde en het eigenaarschap van de secties. Ook de secties hebben belang bij een duidelijke taakverdeling, zegt Vincent: “Als je voor een vak de enige examendocent bent, is het soms lastig om met een collega te sparren, zelfs al stimuleert de school vakoverstijgend overleg. In zo’n geval wil je als docent vooral dat de examencommissie helder maakt vanuit welke principes je een schoolexamenonderdeel kunt vormgeven.”
Denk goed na over je boodschap
Een van de redenen dat de examencommissie op de Capellenborg in drie jaar tijd stevig in het zadel is gekomen, is dat zij de communicatie met het schoolteam goed heeft aangepakt, denkt Lisan van Eunen. Zij zit pas kort in de examencommissie en heeft de eerste jaren dus als docent meegemaakt. “Vanaf het begin vertelde de examencommissie op studiedagen heel helder het verhaal: ‘we voldoen niet aan alle eisen, dit is wat er moet gebeuren en wij willen je daarbij helpen.’ Als docent kreeg je daardoor het gevoel: ‘we gaan het met zijn allen regelen.”
Faciliteer werktijd voor docenten
De tweede sleutelfactor was dat er niet alleen voor de examencommissie maar ook voor de docenten werktijd beschikbaar was. Vincent: “Je kunt wel zeggen: ‘we hebben een herstelopdracht, het moet anders’, maar dan moeten docenten er wel mee aan de slag kunnen. Wij hebben ons er sterk voor gemaakt dat er tijdens achtereenvolgende studiedagen uren werden vrijgemaakt om met de PTA’s aan de slag te gaan, en de directie heeft dat mogelijk gemaakt. Elke vaksectie was in een lokaal aan het werk en als examencommissie liepen wij bij hen langs om hulp te bieden en vragen te beantwoorden.”
Pak kwetsbaarheden aan
Inmiddels neemt de examencommissie met steun van de directie op verschillende punten positie in. “Op een kleine school zitten er in de toetsing kwetsbaarheden die je bewust moet aanpakken”, vindt Roel. “Wij stimuleren nu bijvoorbeeld dat docenten hun toetsen delen, zodat ze van elkaar weten wat ze doen. Ook hebben wij nu afgesproken dat de sectievoorzitters het aanspreekpunt zijn voor alles rondom het PTA van hun vak. En wij hameren erop dat elk PTA een product van de sectie moet zijn en niet van één persoon. Want wat als die ene persoon naar een andere school vertrekt? Dat zou het schoolexamen veel te kwetsbaar maken.”
"Wij hameren erop dat elk PTA een product van de sectie moet zijn en niet van één persoon."
Naar een samenhangende toetsvisie en toetsbeleid
Het is nog te vroeg om te zeggen dat de Capellenborg over een uitgewerkte toetsvisie en toetsbeleid beschikt. De directie geeft de examencommissie de ruimte om hierin het voortouw te nemen. Stap voor stap komt er meer op papier te staan. Wanneer is een toets valide en betrouwbaar? Wat vinden wij de kenmerken van een goed PTA?
Daarnaast geeft de examencommissie de secties jaarlijks ontwikkelvragen mee. Hoe zou het PTA er logischerwijs uitzien als je redeneert vanuit de doelen van het vak? Hebben jullie schoolexamentoetsen een afsluitend karakter? “We zijn er nog niet, maar de visie groeit”, zegt Roel tot slot. “De tijd dat er secties waren die dachten: ‘we kopiëren het PTA van een andere school wel, dan weten we dat het goed zit’ – die tijd ligt echt achter ons.”
Nieuw: Magazine Waardevol schoolexamen en de rol van de examencommissie
Het programma Voortgezet Leren heeft een nieuw magazine uitgebracht vol actuele praktijkvoorbeelden over het schoolexamen en de examencommissie.
Examinering en toetsing
Scholen hebben de belangrijke verantwoordelijkheid te zorgen voor een goede, procedureel zuivere organisatie van de school- en centrale examens (samen het eindexamen), zodat leerlingen een diploma kunnen halen waarvan de…
