Digitale autonomie is randvoorwaarde voor toekomstbestendig onderwijs
Scholen zijn sterk afhankelijk van een klein aantal grote, niet‑Europese technologiebedrijven. Dat beperkt hun keuzevrijheid en zet publieke waarden zoals autonomie, privacy en toegankelijkheid onder druk, zo blijkt uit zowel de recente Kamerbrief over digitale autonomie als het Dialogic-rapport (2025).
De PO-Raad en VO-raad onderschrijven de urgentie van de recente Kamerbrief over digitale autonomie van het ministerie van OCW. Onder meer geopolitieke ontwikkelingen en de afhankelijkheid van een beperkt aantal dominante, niet‑Europese technologiebedrijven maken scholen kwetsbaar: het beperkt hun keuzevrijheid, zet publieke waarden onder druk en beïnvloedt hoe leraren hun onderwijs kunnen vormgeven. Met de opkomst van generatieve AI groeit bovendien het risico dat scholen opnieuw afhankelijk worden van commerciële AI-taalmodellen. Digitale autonomie is daarom geen technisch vraagstuk, maar een randvoorwaarde voor toekomstbestendig onderwijs.
Samen met SIVON, Kennisnet en OCW werken de PO-Raad en VO-raad aan meer digitale autonomie voor scholen. Dit doen we met gezamenlijke regie, duidelijke afspraken en standaarden, het stimuleren van (Europese) alternatieven en grip op publieke voorzieningen. Daarnaast is inzetten op bewustwording en digitale geletterdheid essentieel om het onderwijs digitaal autonomer te maken.
Gezamenlijke regie
OCW ontwikkelt samen met SIVON, de PO-Raad, VO-raad en Kennisnet het Regieplan Digitalisering Funderend Onderwijs. Het regieplan heeft als doel dat digitalisering blijvend bijdraagt aan goed, veilig en toekomstbestendig onderwijs door meer samenhang, richting en duidelijke kaders te scheppen. Het regieplan richt zich op zes samenhangende thema’s: digitaal veilig onderwijs, digitale autonomie, nieuwe technologieën en AI, versterking van leiderschap en digitale geletterdheid, leermiddelen en leeromgevingen, en grip op publieke voorzieningen zoals Entreefederatie. OCW presenteert het regieplan in het najaar aan de Tweede Kamer.
Naast het regieplan gaat de Kamerbrief in op lopende en nieuwe initiatieven van SIVON, Edu-V, Kennisnet en NOLAI:
- Een verkenning naar inkoopvoorwaarden en ondersteuning van SIVON bij (gezamenlijke) inkoop;
- SIVON en Kennisnet werken samen aan exitscenario’s bij uitval van Big Tech diensten;
- In het Edu-V keurmerkregister kunnen scholen inzien of digitale leermiddelen voldoen aan de afspraken die zorgen voor veilige, gestandaardiseerde uitwisseling van (leerling)gegevens;
- Kennisnet voert een verkenning uit naar een publieke AI-voorziening - naar het voorbeeld van het EduGenAI project van Npuls - zodat scholen veilig en verantwoord toegang krijgen tot bestaande AI-taalmodellen;
- Het NGF-programma NOLAI ontwikkelt intelligente onderwijsinnovaties in samenspraak met scholen, wetenschap en leveranciers voor het funderend onderwijs;
- Ondersteuning van Kennisnet met praktische handreikingen voor AI in het onderwijs.
Ruimte voor alternatieven
Het onderwijs heeft behoefte aan volwaardige alternatieven voor gesloten ecosystemen. Denk aan Nederlandse of Europese alternatieven. OCW stimuleert rijksbrede en Europese samenwerking om goede alternatieven te ontwikkelen, bijvoorbeeld voor cloudoplossingen. De volgende initiatieven helpen scholen om bewuste keuzes te maken en alternatieven te verkennen:
- Het vorig jaar gestarte Open Source Program Office van SIVON ondersteunt scholen bij het maken van keuzes voor open‑source oplossingen. Zo lopen er pilots met alternatieven zoals Nextcloud en Peertube;
- SIVON en Kennisnet werken aan een stappenplan voor scholen over hoe naar alternatieven overgestapt kan worden;
- OCW verkent de mogelijkheden (samen met EZK, SURF, SIVON, Kennisnet en de sectorverenigingen) om de cloud-afhankelijkheid van het onderwijs te verminderen, bijvoorbeeld via eigen cloud-oplossingen van bijvoorbeeld SURF en op langere termijn het gebruik van de overheidsbrede soevereine clouddienst die in ontwikkeling is.
Samen werken aan een autonoom digitaal onderwijslandschap
Digitale autonomie is een randvoorwaarde voor toekomstbestendig onderwijs. De PO-Raad en VO-raad blijven zich met alle samenwerkingspartners inzetten voor een sector waarin scholen zelf de regie houden over hun digitale omgeving.
