Portfolio en assessment: onderzoekend leren in het schoolexamen
Bij De Nieuwste School in Tilburg loopt onderzoekend leren als een rode draad door het onderwijs. Voor havo/vwo-leerlingen met een natuurprofiel komt dit onder meer terug in het schoolexamen nlt. De leerlingen stellen een portfolio samen met bewijzen van hun onderzoeksvaardigheden en voeren daarover een assessmentgesprek.
Verwondering brengt je verder, is de slogan van De Nieuwste School (mavo/havo/vwo) in Tilburg. In navolging van John Dewey en Gert Biesta stelt de school zich op het standpunt dat leren ontstaat als leerlingen ervaringen opdoen en op die ervaringen reflecteren. “Zowel in de literatuur als in onze eigen praktijk zien we dat leerlingen bijzonder gemotiveerd raken als ze zelf onderzoek kunnen doen naar thema’s die hen interesseren”, zegt Julian Haerkens, docent scheikunde en natuur, leven & technologie (nlt). “Onderzoekend leren levert zowel kennis op als executieve vaardigheden die super relevant zijn voor de toekomst van leerlingen.” Daarom loopt onderzoekend leren als een rode draad door alle leerjaren en door elk van de drie stromen in de bovenbouw: science, humanics en arts.
Nlt
Binnen de sciencestroom in havo/vwo levert nlt een belangrijke bijdrage aan onderzoekend leren. Leerlingen krijgen dit vak 2 uur per week. Elk leerjaar heeft een of meer nlt-coördinatoren, die in samenspraak met de andere bètadocenten de lessen verzorgen. Julian is bijvoorbeeld naast scheikundedocent ook een van de nlt-coördinatoren voor 4 vwo. In elke periode doen de leerlingen een nlt-project waarin ze naast kennis ook vaardigheden ontwikkelen. Dat komt goed van pas, want in het schoolexamen nlt moeten ze onder meer hun onderzoeksvaardigheden aantonen met een portfolio. Naast bewijzen uit nlt zelf kunnen de leerlingen in dit portfolio ook bewijzen opnemen uit andere vakken (biologie, natuur- en scheikunde liggen voor de hand), uit relevante projecten in de onderbouw of uit relevante ervaringen buiten school.
Vier rollen
Aanvankelijk moesten de leerlingen bewijzen aanleveren voor elk van de dertien vaardigheden uit domein A van de examensyllabus nlt. “Maar dat was zo’n lange waslijst, dat was niet te doen”, zegt Julian. “Daarom hebben we de vaardigheden samengebracht in vier rollen die leerlingen in een toekomstige baan als technoloog zeker zullen tegenkomen: innovator, strateeg, specialist en netwerker. In hun portfolio tonen ze aan dat ze deze rollen beheersen. Elke twee weken bespreken we bij nlt wat leerlingen de afgelopen tijd hebben geleerd en bij welke rollen dit past. Zo wordt het voor leerlingen steeds helderder wat ze kunnen bewijzen en wat ze nog moeten doen.”
We kijken naar twee dingen: zijn de bewijzen relevant en kan de leerling ze specifiek genoeg toelichten?
Assessmentgesprek
Gemiddeld genomen zijn leerlingen na de tweede periode in het examenjaar zo ver dat ze hun portfolio voor een eerste beoordeling kunnen indienen. Het portfolio wordt dan van feedback voorzien door twee van de bètadocenten die in dat leerjaar bij nlt betrokken zijn. Daarna voeren de leerlingen in tweetallen met diezelfde docenten een assessmentgesprek van ongeveer 30 minuten. In dat gesprek lichten de leerlingen hun portfolio’s toe en kunnen ze met behulp van de feedback de oorspronkelijke informatie nog aanvullen of verbeteren. “In feite kijken we naar twee dingen”, zegt Julian: “Zijn de bewijzen relevant en kan de leerling ze specifiek genoeg toelichten?”
IJkgesprekken
Eenheid in de beoordeling is belangrijk, want het portfolio is een schoolexamenonderdeel. Daarom voeren de docenten regelmatig ‘ijkgesprekken’: “Je moet het eens worden over de taal die je gebruikt om de kwaliteit van het bewijs aan te duiden en over de lat waarlangs je het bewijs legt”, zegt Julian. “De beoordeling moet betrouwbaar én bruikbaar zijn.” In de loop der tijd zijn de docenten uitgekomen op een grafiek met twee assen. De ene as geeft weer in hoeverre iets een bewijs is voor de beheersing van een of meer vaardigheden, de andere as laat zien hoe specifiek de toelichting is die de leerling op het bewijsstuk geeft. Op elke as kan het bewijs 0, 1 of 2 punten krijgen. Bewijs dat minimaal 3 punten scoort, is goedgekeurd. De scores worden samengebracht in een rubric.
Uitdaging
Het aantal bewijsstukken dat leerlingen in hun portfolio stoppen, maakt niet uit. “Als jij de beheersing van een hele rol kunt aantonen met één goed bewijs, dan is dat goed; heb je vijf bewijzen nodig, dan is dat ook prima”, zegt Julian.
Omdat onderzoekend leren in het onderwijs op De Nieuwste School verweven zit, zijn bewijzen meestal ruim voorhanden. Een uitdaging is dat leerlingen ze niet als zodanig herkennen. “Dan schrijven ze in 4 vwo een practicum dat ze met de hele klas gaan uitvoeren, gewoon omdat ze het leuk vinden, en zien ze niet wat ze daarvan leren”, zegt Julian. “Dan vraag ik in de les: hoe is het met je portfolio?, en dan zeggen ze: ‘Volgens mij heb ik nog helemaal niks voor de rol van innovator.’ Daarom is het belangrijk om het hier regelmatig over te hebben.”
Jarenlange ontwikkeling
Het heeft de bètadocenten van De Nieuwste School jaren gekost om met onderzoekend leren bij nlt zo ver te komen als ze nu zijn. De vier rollen en het nieuwe beoordelingssysteem waren belangrijke stappen in die ontwikkeling. De docenten zijn er tevreden over: “De assessmentgesprekken zijn concreter geworden doordat de vier rollen voor leerlingen meer betekenis hebben dan de afzonderlijke vaardigheden”, zegt Julian. “Ook is het voor leerlingen nu makkelijker om te zien hoe ze medeleerlingen met aanvullende competenties bij een opdracht kunnen betrekken: ‘we hebben nog een netwerker nodig’. Zo draagt het portfolio bij aan leren van elkaar en dat is een van onze doelen met onderzoekend leren.”
Het nieuwe curriculum gaat ons helpen om leerlingen nog duidelijker te maken wat we verwachten
Nieuw curriculum
De komende tijd onderzoeken de docenten wat het nieuwe nlt-curriculum voor hen gaat betekenen. Ze zien er niet tegenop, integendeel: “Het fijne van het nieuwe curriculum is dat werkwijzen en denkwijzen centraler komen te staan. Zeker bij nlt, waar bijvoorbeeld ook aandacht komt voor design thinking”, zegt Julian. “Dat gaat ons helpen om leerlingen nog beter duidelijk te maken wat we van ze verwachten. Misschien dat we de inhoud van onze vier rollen hier en daar zullen moeten aanscherpen, maar om grote veranderingen zal het niet gaan. Wij zien het nieuwe curriculum met de bijbehorende handreikingen en voorbeelden dus echt als ondersteuning.”
‘Meer kleur in het schoolexamen’ - Acht praktijkvoorbeelden van schooleigen examenkeuzes
Het schoolexamen biedt, anders dan het centraal examen, scholen de ruimte om binnen en naast de voorgeschreven stof in de examenprogramma’s eigen keuzes te maken. Een toenemend aantal scholen gebruikt…
Examinering en toetsing
Scholen hebben de belangrijke verantwoordelijkheid te zorgen voor een goede, procedureel zuivere organisatie van de school- en centrale examens (samen het eindexamen), zodat leerlingen een diploma kunnen halen waarvan de…
Curriculumherziening
De huidige landelijk vastgelegde kerndoelen (po en onderbouw vo) en examenprogramma’s (bovenbouw vo) zijn niet meer actueel en bereiden leerlingen niet optimaal voor op hun vervolgopleiding en toekomst. Momenteel loopt…
