Oproep aan nieuw kabinet: actie nodig rond schoolkosten en kansengelijkheid
Het kabinetsbeleid van de afgelopen jaren rond schoolkosten heeft de kansenongelijkheid nog niet voldoende verminderd. Dit concludeert de VO-raad op basis van vier recentelijk door OCW gepubliceerde onderzoeken over schoolkosten. We pleiten richting het nieuwe kabinet voor een sterke visie en financiële investeringen op dit vlak, zodat bijvoorbeeld de vrijwillige ouderbijdrage kan worden afgeschaft en tegelijkertijd een basisaanbod aan extra curriculaire activiteiten overeind kan blijven voor alle leerlingen.
Vrijwillige ouderbijdrage en bovenschools fonds
Het kabinet liet de afgelopen maanden onder meer een evaluatie uitvoeren van de wet vrijwillige ouderbijdrage, die in augustus 2021 werd ingevoerd. Uit deze evaluatie blijkt dat scholen de wet over het algemeen goed uitvoeren: veruit de meeste scholen informeren ouders via de schoolgids over de hoogte van de vrijwillige ouderbijdrage, de bestedingen, de vrijwilligheid en het feit dat leerlingen niet mogen worden uitgesloten van deelname wanneer de vrijwillige ouderbijdrage niet wordt betaald. Dergelijke uitsluitingen komen ook vrijwel niet meer voor.
De evaluatie bevestigt echter ook dat - zoals de VO-raad al meermaals heeft aangekaart - de wet ertoe leidt dat minder ouders de vrijwillige ouderbijdrage betalen (voor het vo bijna een derde minder). Met als gevolg dat scholen ofwel zelf financieel moeten bijspringen om hun leerlingen waardevol extra curriculair aanbod (zoals excursies of reizen) te kunnen blijven bieden ofwel dit aanbod moeten versoberen of schrappen. Dit geldt met name voor scholen met een minder welvarende populatie ouders. Hierdoor nemen de verschillen tussen scholen toe als het gaat om het aanbod aan extra curriculaire activiteiten en staat dit aanbod juist voor leerlingen die hier vanuit huis uit vaak minder toegang toe hebben, onder druk.
Als mogelijke oplossing heeft OCW recentelijk apart onderzoek laten doen naar de invoering van een bovenschools fonds, waarin de ouderbijdragen worden verzameld en waar alle deelnemende scholen in gelijke mate uit kunnen putten. Het onderzoek laat echter zien dat de betalingsbereidheid van ouders dan in veel gevallen afneemt. Geadviseerd wordt daarom om een bovenschools fonds niet landelijk in te voeren, maar scholen zelf te laten kijken of het hun regio en situatie mogelijk en wenselijk is. In gebieden met een sterke regionale identiteit werkt een solidariteitsfonds bijvoorbeeld mogelijk beter. Voor scholen, schoolbesturen en gemeenten die nadenken over de invoering van een bovenschools fonds hebben de onderzoekers een handreiking opgesteld.
Andere maatregelen, zoals het verplicht maken van de ouderbijdrage, hebben niet de voorkeur van de scholen, zo blijkt uit de evaluatie. Volgens de VO-raad is de enige logische route om de vrijwillige ouderbijdrage af te schaffen, in combinatie met een ophoging van de lumpsum met een vast bedrag per leerling. Alle scholen kunnen deze extra middelen dan in gelijke mate gebruiken om kosteloos aanvullende activiteiten te organiseren voor alle leerlingen. Dit versterkt de kansengelijkheid en de verschillen tussen scholen op dit vlak worden weggenomen.
Schoolkostenmonitor
Naast de evaluatie van de wet vrijwillige ouderbijdrage en het onderzoek naar een bovenschools fonds, is ook de Schoolkostenmonitor 2024-2025 gepubliceerd. Deze laat zien dat de schoolkosten in het vo (licht) zijn gestegen ten opzichte van de vorige meting in schooljaar 2022-2023. Met name voor havo en vwo is sprake van een stijging. De gemiddelde bedragen aan totale schoolkosten lopen ook flink uiteen afhankelijk van onderwijsrichting: van 125 euro voor praktijkonderwijs tot 465 euro voor het gymnasium. Verder laat het onderzoek zien dat scholen met de 20% laagste achterstandsscores gemiddeld hogere schoolkosten hebben dan scholen met de 20% hoogste achterstandsscores. Dit sluit aan bij de eerdere bevindingen uit de wetsevaluatie ouderbijdrage.
Een grote meerderheid van de ouders geeft aan dat zij goed worden geïnformeerd over de hoogte en besteding van de schoolkosten en inspraak hierop hebben via de MR of ouderraad. Belangrijk aandachtspunt voor scholen en besturen is dat veel ouders nog niet weten dat het maken van kosten voor ICT-devices vrijwillig is.
Monitor aanvullend onderwijs
Tenslotte verscheen ook de Monitor Aanvullend Onderwijs 2025. Deze laat zien dat 72% van de vo-scholen aanvullend onderwijs buiten onderwijstijd op de eigen locatie aanbiedt, ten opzichte van 81% in schooljaar 2022-2023. De scholen zijn dit aanvullende onderwijs meer zelf gaan organiseren (met uitzondering van examentraining) en er vindt steeds minder samenwerking met externe, vaak commerciële partijen plaats. De VO-raad vindt dit een positieve ontwikkeling in het kader van de kansengelijkheid: aanvullend onderwijs moet voor alle leerlingen kosteloos toegankelijk zijn. Dit beschreven we ook eerder in onze brochure 'Kansengelijkheid: aanvullend onderwijs'.
Bijna driekwart van de vo-scholen geeft aan dit aanvullende onderwijs (deels) te hebben betaald uit NPO-middelen, die inmiddels niet meer beschikbaar zijn. De VO-raad is bezorgd dat hierdoor het kosteloze aanbod aan aanvullend onderwijs op scholen zal afnemen ten gunste van betaald aanvullend aanbod, dat vooral toegankelijk is voor leerlingen met ouders uit welvarende gezinnen.
Zie ook:
Vrijwillige ouderbijdrage
Per augustus 2021 geldt veranderde wetgeving met betrekking tot de vrijwillige ouderbijdrage. De VO-raad biedt scholen ondersteuning en inspiratie bij het vertalen van deze wet naar de praktijk.
Schoolkosten & kansengelijkheid: concrete acties voor scholen
Schoolkosten - waaronder de vrijwillige ouderbijdrage - kunnen een negatief effect hebben op de kansengelijkheid; leerlingen wiens ouders moeite hebben om deze schoolkosten te betalen, ervaren vaak meer drempels in…
Brochure kansengelijkheid: aanvullend onderwijs
In de nieuwe brochure ‘Aanvullend onderwijs’ wordt een aantal concrete acties op een rij gezet die schoolleiders en -bestuurders kunnen nemen rond aanvullend onderwijs om zo de kansengelijkheid te versterken.…
Ankie Hermans
Senior beleidsadviseur kansengelijkheid, onderwijs aan nieuwkomers, overgang po-vo
ankiehermans@vo-raad.nl