Versterking basisvaardigheden vergt tijd en structurele bekostiging
Scholen maken volop werk van de versterking van het onderwijs in de basisvaardigheden in de vorm van extra lessen, professionalisering en het inrichten van een bibliotheek op school. Hoewel scholen en leraren zelf wel degelijk het effect zien van hun aanpak op hun leerlingen, is dit vooralsnog nog niet terug te zien in de leerprestaties op lezen, schrijven en rekenen en in de schoolloopbanen van leerlingen. Zo zijn de vaardigheden van tweedejaars leerlingen in het voortgezet onderwijs op taal en rekenen nog niet op het niveau van pre- corona. Staatssecretaris Koen Becking heeft via een uitvoerige Kamerbrief en een zevental onderzoeksrapporten de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang van het Masterplan dat in 2022 van start is gegaan.
De staatssecretaris geeft aan dat bij de start van Masterplan al duidelijk was dat de uitdagingen in het onderwijs groot zijn. Ook voor corona was er sprake van een dalende tendens in de vaardigheidsniveaus van leerlingen. De doelen van het Masterplan respectievelijk ‘de basis op orde’ en de ‘aansluiting op orde’ zijn bewust ambitieus geformuleerd. Met de invoering de nieuwe kerndoelen, de inzet gericht op evidence-informed werken en het structureel maken van de bekostiging voor het versterken van de basisvaardigheden zijn de randvoorwaarden voor kwalitatief goed onderwijs de afgelopen jaren sterk verbeterd, aldus de staatssecretaris.
Uit de leerlingvolgsysteem-data blijkt dat met name vmbo-leerlingen in leerjaar twee nog een weg te gaan hebben voor de basis aan het eind van het vo op orde is. Dat geldt voor rekenen-wiskunde meer dan voor leesvaardigheid. Bij vwo-leerlingen is de basis in leerjaar twee al behoorlijk op orde, met percentages van boven de 90% (93% leesvaardigheid, 92% rekenen-wiskunde). Voor de havo is er nog een groter gat te overbruggen, met percentages van 71% (leesvaardigheid) en 63% (rekenen-wiskunde).Het verschilt per schoolsoort hoeveel tijd leerlingen voor krijgen: 2, 3 of 4 jaar. De schoolsoort waar de uitdagingen het grootst zijn, zoals bij vmbo, krijgen hier met twee jaar relatief het minst tijd voor.
In 2025 is 90,2% van de kandidaten geslaagd voor het eindexamen. Dit is 1,3% minder dan één jaar eerder, zo blijkt uit de Examenmonitor 2025 van DUO. Dit betekent dat de slagingspercentages de afgelopen twee jaren nog iets lager zijn dan pre-corona. In de periode vóór de pandemie waren de gemiddelde slagingspercentages stabiel: ze schommelden rond de 92%. De slagingspercentages zijn het hoogst voor vmbo-basis en het laagst voor het havo.
Effect subsidieregeling nog niet aangetoond
Ruim 95% van de scholen heeft inmiddels subsidie ontvangen vanuit de regeling Versterking Basisvaardigheden. Uit tussentijds onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) naar het effect van de subsidieregeling verbetering basisvaardigheden onder de eerste en tweede tranche subsidiescholen blijkt dat er geen aantoonbaar verschil is in de leerprestaties of de schoolloopbanen van leerlingen tussen scholen die wel of juist geen subsidie hebben ontvangen. Het onderzoek is gehouden in respectievelijk het tweede en eerste jaar na toekenning van de subsidie. Het CPB geeft daarbij aan dat het een structurele verandering tijd nodig heeft en dat het daarom te vroeg is voor definitieve conclusies over de effectiviteit van de subsidie. De eindevaluatie van de subsidieregeling wordt eind 2026 verwacht.
Structurele bekostiging basisvaardigheden vanaf 1 januari 2027
De staatssecretaris kondigt in de Kamerbrief aan dat scholen met ingang van 1 januari 2027 structureel een bedrag van € 182,00 per leerling ontvangen in de vorm van aanvullende bekostiging. Aanvankelijk zou de subsidie basisvaardigheden worden omgezet in het instrument gerichte bekostiging, een financieringsvorm waaraan tijdelijk ook voorwaarden worden gesteld. Door de kritische beoordeling van de Raad van State van dit wetsvoorstel loopt deze nu vertraging op. De VO-raad heeft samen met de PO-Raad een pleidooi gehouden om te kiezen voor aanvullende bekostiging, waarbij besturen via de jaarverslaglegging verantwoording afleggen over de inzet voor basisvaardigheden, als een van de maatschappelijke thema’s. Over de precieze wijze van verantwoorden zijn wij nog in overleg met het departement.
Risico van 'onderzoeksinflatie'
De afgelopen jaren verschijnt het ene na het andere onderzoek naar de beheersing van basisvaardigheden van leerlingen in het funderend onderwijs. Daarin wordt het belang voor meer aandacht voor een specifieke deelvaardigheid er vaak uitgelicht: naast leesvaardigheid ook mondelinge taalvaardigheid, luistervaardigheid of schrijfvaardigheid. Ook zijn de resultaten van de diverse onderzoeken niet altijd eenduidig te interpreteren of goed onderling vergelijkbaar. Door deze overdaad wordt er met deze op zichzelf goede suggesties en aanbevelingen ook te weinig gedaan. De VO-raad roept op tot terughoudendheid om het onderwijsveld en leerlingen steeds opnieuw op deelthema te onderzoeken en te adviseren en vooral gebruik te maken van reeds beschikbare data. Zo kunnen we de toetsdruk voor leerlingen en de onderzoekslast voor onderwijsprofessionals beperken tot het hoognodige.
Het is nu vooral van belang dat scholen duurzaam en integraal kunnen werken aan het versterken van hun onderwijskwaliteit en voortvarend kunnen starten met de invoering van de nieuwe kerndoelen en examenprogramma’s, waarin de basisvaardigheden onlosmakelijk verbonden zijn met andere domeinen en vakken. Naast deze heldere opdracht voor het onderwijs is ook structurele bekostiging én een goed werkende ondersteuningsstructuur waar scholen op laagdrempelige wijze een beroep op kunnen doen van belang. Uit een recente verkenning van OCW blijkt dat de externe ondersteuning voor scholen beter kan worden vormgegeven.
De VO-raad pleit voor een integrale aanpak voor het ondersteuningsaanbod voor scholen, met een goede verbinding tussen onderwijs en onderzoek. Het voorkomen van versnippering hierbij is een belangrijk aandachtspunt.
Nieuw onderzoek Stichting Lezen: Aandacht voor lezen in het voortgezet onderwijs blijft achter
Er zijn nog veel kansen om het leesonderwijs te versterken. Dat is de conclusie die Stichting Lezen trekt na onderzoek onder 580 docenten Nederlands en 281 schoolleiders uit het vo.…
Peil: Nieuwe kerndoelen versterken brede aandacht voor schrijfvaardigheid
Uit het vandaag verschenen Inspectieonderzoek Peil.Schrijfvaardigheid onder tweedeklassers in het vo blijkt dat een geïntegreerde aanpak voor schrijfvaardigheid structureel meer aandacht verdient. Een kwart van de lestijd voor Nederlands…
(Verder) aan de slag met het versterken van je taal- en leesonderwijs
De beheersing van basisvaardigheden – taal, rekenen, burgerschap en digitale geletterdheid – staat al jaren onder druk, zo blijkt uit onderzoeken als de Staat van het Onderwijs en PISA. Dat…
